Zmianie uległa także regulacja pracy w porze nocnej. Sprecyzowano mianowicie, że pracownik, którego rozkład czasu pracy obejmuje w każdej dobie co najmniej 3 godziny pracy w porze nocnej lub którego co najmniej 1/4 czasu pracy w okresie rozliczeniowym przypada na porę nocną, jest pracującym w nocy. Czas pracującego w nocy nie może przekraczać 8 godzin na dobę, jeżeli wykonuje prace szczególnie niebezpieczne albo związane z dużym wysiłkiem fizycznym (art. 1517 par. 3).

Urlopy

Nowela zmieniła również kwestie urlopów pracowniczych. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 153 Kodeksu pracy pracownik podejmujący pracę po raz pierwszy, w roku kalendarzowym, w którym podjął pracę, uzyskuje prawo do urlopu z upływem każdego miesiąca pracy, w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku. Prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym. Od stycznia 2004 r. przestaje więc obowiązywać zasada, iż pracownik uzyskuje prawo do pierwszego urlopu z upływem 6 miesięcy pracy.

Inny będzie również wymiar urlopów. Pracownikowi będzie przysługiwał urlop w wymiarze 20 dni jeżeli jest zatrudniony krócej niż 10 lat, a jeżeli co najmniej 10 lat - wówczas będzie miał prawo do urlopu w wymiarze 26 dni. Zlikwidowany więc zostanie urlop 18-dniowy. Wymiar urlopu dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika, biorąc za podstawę wymiar urlopu ustalony według zasad ogólnych (art. 154). Bardziej przejrzyście została uregulowana kwestia w jakie dni udziela się urlopu. Zgodnie z art. 1542 Kodeksu pracy udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. Przy udzielaniu urlopu według tych zasad jeden dzień urlopu odpowiada 8 godzinom pracy.

Uchylony został art. 159 Kodeksu pracy, który regulował urlop przy pracy sezonowej, według którego pracownik zatrudniony przy pracy sezonowej uzyskiwał prawo do urlopu w wymiarze 1,5 dnia za każdy przepracowany miesiąc, a urlop ten wliczał się do urlopu należnego pracownikowi w danym roku kalendarzowym z tytułu pracy niesezonowej.

Zmieniono ponadto zasady nabycia prawa do ekwiwalentu pieniężnego za urlop. Ekwiwalent ten będzie od stycznia 2004 r. przysługiwał jedynie w przypadku niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. A zatem po wejściu w życie noweli ekwiwalentu pieniężnego nie dostanie pracownik powołany do zasadniczej, okresowej lub zawodowej służby wojskowej, do służby wojskowej w charakterze kandydata na żołnierza zawodowego albo do odbycia przeszkolenia wojskowego trwającego dłużej niż 3 miesiące.

Dodany został nowy art. 1721, zgodnie z którym jeżeli pracodawca na podstawie odrębnych przepisów jest obowiązany objąć pracownika ubezpieczeniem gwarantującym mu otrzymanie świadczenia pieniężnego za urlop, pracownikowi nie przysługuje wynagrodzenie urlopowe lub ekwiwalent pieniężny. Jeżeli jednak w/w świadczenie pieniężne za czas urlopu będzie niższe od wynagrodzenia urlopowego lub ekwiwalentu pieniężnego przewidzianego w kodeksie pracy, pracodawca będzie obowiązany wypłacić pracownikowi różnicę między tymi należnościami.

Kobiety w ciąży

Nowela regulując sytuację kobiet w ciąży wprowadziła w art. 178 par. 1 dodatkowo zakaz zatrudniania w systemie przerywanego czasu pracy (tzn. według z góry ustalonego rozkładu przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin). Od stycznia 2004 r. zakaz zatrudniania w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej oraz dodatkowo w systemie przerywanego czasu pracy - będzie rozciągnięty także na mężczyzn opiekujących się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia. Na mężczyzn rozciągnięto ponadto możliwość wzięcia urlopu z tytułu przysposobienia dziecka (art. 183), urlopu wychowawczego (art. 186), jak również 2 dni zwolnienia na opiekę nad dzieckiem do 14 lat (art. 188).

Wprowadzono ponadto nowy art. 1781, zgodnie z którym pracodawca zatrudniający pracownicę w ciąży w porze nocnej jest obowiązany zmienić rozkład czasu pracy takiej pracownicy na dotychczasowym stanowisku pracy w sposób umożliwiający wykonywanie pracy poza porą nocną, a jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe, przenieść pracownicę do innej pracy, której wykonywanie nie wymaga pracy w porze nocnej; w razie natomiast braku takich możliwości pracodawca jest obowiązany zwolnić pracownicę na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy.

Urlopy wychowawcze

Inaczej uregulowano również kwestię urlopów wychowawczych. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 186 Kodeksu pracy pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez nie 4 roku życia. Do 6-miesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia. Bez względu na powyższe, pracownik może skorzystać z urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia, jeżeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika.

Rodzice lub opiekunowie dziecka spełniający warunki do korzystania z urlopu wychowawczego mogą jednocześnie korzystać z takiego urlopu przez okres nie przekraczający 3 miesięcy.

Nowela reguluje również kwestię ochrony stosunku pracy podczas urlopu wychowawczego. Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu. Rozwiązanie umowy w tym czasie jest dopuszczalne tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 1861).

W czasie urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie, jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. W razie natomiast ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, pracodawca wzywa pracownika do stawienia się do pracy w terminie przez siebie wskazanym, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia takiej wiadomości i nie wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia wezwania. Dotyczy to również sytuacji stwierdzenia przez pracodawcę, że z urlopu wychowawczego korzystają w tym samym czasie oboje rodzice lub opiekunowie dziecka (art. 1862).

Po zakończeniu urlopu wychowawczego pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe, na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu lub na innym stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom zawodowym, za wynagrodzeniem nie niższym od wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikowi w dniu podjęcia pracy na stanowisku zajmowanym przed tym urlopem.

BHP

Zmianie ulegnie również rozdział dotyczący komisji bezpieczeństwa i higieny pracy, który w noweli otrzymał tytuł: Konsultacje w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz komisja bezpieczeństwa i higieny pracy. Zgodnie z nowym art. 23711a pracodawca będzie miał obowiązek konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkich działań związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy. Zmianie uległ również obligatoryjny skład komisji bhp określony w art. 23712. Według nowego brzmienia tego przepisu w skład komisji bhp będą wchodzić w równej liczbie przedstawiciele pracodawcy, w tym pracownicy służby bhp i lekarz sprawujący opiekę zdrowotną nad pracownikami, oraz przedstawiciele pracowników, w tym społeczny inspektor pracy. Przedstawiciele pracowników zarówno do konsultacji, jak i do komisji bhp są wybierani przez zakładowe organizacje związkowe, a jeżeli u pracodawcy takie organizacje nie działają - przez pracowników w trybie przyjętym w zakładzie pracy.

Inne zmiany

Nowela uchyla ponadto cały dział XIVa kodeksu pracy dotyczący grupowej organizacji pracy.

Uchylony został również art. 298 Kodeksu pracy, będący upoważnieniem dla Rady Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia w sposób szczególny niektórych praw i obowiązków pracowników zatrudnionych w niektórych działach służby państwowej, w zakładach opieki zdrowotnej i w jednostkach pomocy społecznej, w jednostkach wojskowych i na stanowiskach związanych ze służbą zagraniczną lub obronnością kraju, a także zatrudnionych za granica przez polskie przedsiębiorstwa. Jest to kontynuacją polityki zapoczątkowanej nowelizacją Kodeksu pracy z 1996 r., kiedy to wydane na podstawie tego artykułu przepisy straciły moc obowiązującą.

Praca nieletnich

Z chwilą uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej wejdzie w życie nowy art. 3045 dotyczący pracy nieletnich. Zgodnie z tym przepisem wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko do ukończenia przez nie 16 roku życia będzie dozwolone wyłącznie na rzecz podmiotu prowadzącego działalność kulturalną, artystyczną sportową lub reklamową i będzie wymagało uprzedniej zgody przedstawiciela ustawowego lub opiekuna tego dziecka, a także zezwolenia właściwego inspektora pracy.

Inspektor odmówi wydania zezwolenia, jeżeli wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych powoduje zagrożenie dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego dziecka albo zagraża wypełnianiu obowiązku szkolnego.